„Pro Deus et Patria”

Jan Potoczek – życie i działalność społecznikowska na drodze do odzyskania niepodległości przez Polskę.

Stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku jest wyjątkową okazją do przypomnienia i spopularyzowania wiedzy o ludziach, którzy dzięki swojej społecznikowskiej działalności przyczynili się do tego, że mamy wolny kraj.  Oni swoim wysiłkiem i zaangażowaniem sprawili, że Polacy nie tylko odzyskali utraconą ponad wiek temu wolność, ale również stworzyli podwaliny nowoczesnego państwa. Bronili jego granic, rozwijali gospodarkę, prawodawstwo, oświatę i kulturę. Troszczyli się o swoje „małe ojczyzny”.

Jan Potoczek bez wątpienia należy do postaci z przeszłości, o której nie można zapomnieć w kontekście stulecia odzyskania niepodległości. Urodził się 16 kwietnia 1857 r. w Rdziostowie koło Nowego Sącza, jako najmłodszy syn Marii z Płachtów i Błażeja Potoczka, którzy w Rdziostowie prowadzili 30 hektarowe gospodarstwo. Miał liczne rodzeństwo: 4 braci i 2 siostry. Po ukończeniu 4 klas szkoły wiejskiej w Rdziostowie uczęszczał do gimnazjum w Nowym Sączu, by zdobyć wykształcenie, gdyż jako najmłodszy z dzieci nie miał szans na choćby części gospodarstwa po ojcu. Śmierć ojca przerwała naukę. Jednak dwa lata edukacji zaszczepiły w nim chęć zdobywania wiedzy i poznawania świata i dały podstawę dalszej nauki języka niemieckiego. Skierowały uwagę na sprawy społeczne i polityczne. Pracując w skromnym gospodarstwie matki, otrzymanym po mężu jako dożywocie, ustawicznie poszerza swoją wiedzę. Syn , Jana Potoczka, Franciszek – adwokat mieszkający w Nowym Targu, ze wzruszeniem mówi o ojcu: “Interesowała go historia tak ojczysta, jak i starożytna, powszechna, sprawy społeczne nasuwające się z obserwacji środowiska wiejskiego. Matka zachęcała do czytania i samokształcenia. Dbała też o religijne wychowanie”. Poznany w Starym Sączu – historyk Szczęsny Morawski – zachęca go do pracy społecznej wśród ludności wiejskiej i jej politycznego uaktywnienia. Ciekawostką może być to, że razem z nim przeprowadził wykopaliska w starych grodziskach Małopolski. Wykorzystując swoją wiedzę, nawiązuje kontakty z miejscową i okoliczną ludnością. W rozmowach podejmuje tematy związane z poprawą warunków życia na wsi oraz kwestii największych bolączek społeczności wiejskiej.

Zdobyta wiedza, patriotyczne wychowanie przez matkę, umiejętność wnikliwej obserwacji najbliższego otoczenia oraz wrażliwość społecznika spowodowały, że Jan po uzyskaniu pełnoletniości rozpoczyna działalność społecznikowską. Jego działalność przypomina pozytywistyczną pracę u podstaw. Angażuje chłopów na zebraniach do obchodów święta Konstytucji 3 Maja, obchodów rocznicy bitwy pod Grunwaldem, a to wszystko po to, aby chłopi poczuli się przede wszystkim Polakami. Wcześniej cytowany Franciszek wspomina również o tym, że ojciec w niedzielę po nabożeństwach w okolicznych wioskach i pobliskim Chełmcu organizuje w karczmach, za zgodą Żydów będących ich właścicielami , wystąpienia. Wygłasza stosowne przemówienia, które mają na celu podniesienie świadomości najniższej warstwy społecznej. Zachęca do walki politycznej o uzyskanie w pełni należnych praw obywatelskich i godnego bytu. Ostatecznym celem jego wystąpień było uzyskanie niepodległości. Mówił o rozdrobnieniu gospodarstw, braku przemysłu, zależności gospodarczej od zaborcy, o wciąż istniejących przeżytkach feudalizmu. Czyli o tym, co było przyczyną  ,,nędzy galicyjskiej”.

W wyniku swojej społecznej działalności w wieku 25 lat zostaje wybrany członkiem Rady Powiatowej w Nowym Sączu, co nie jest bez znaczenia dla jego działalności. Daje mu to możliwość poznania wielu ludzi, nawiązania kontaktów z odległymi wioskami, poznanie ich problemów. Stwarza mu to również większe możliwości prowadzenia działalności społeczno- politycznej w kierunku uświadamiania ludności wiejskiej jak i miejskiej.

W wieku 34 lat głosami miast i wsi powiatu nowosądeckiego zostaje wybrany do parlamenty austriackiego, gdzie przystępuje do Koła Polskiego. By móc dalej prowadzić niczym nieskrępowaną działalność społecznikowską wraz ze swoim bratem Stanisławem 7 sierpnia 1892r. powołują „Związek Stronnictwa Chłopskiego” z siedzibą w Nowym Sączu. Podejmuje bardzo wytężoną pracę społeczną dotyczącą między innymi następujących kwestii wsi: sprawiedliwe podatki, parcelacje w formie spółek, zmiany niektórych przepisów prawa, co miało prowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej, zakładanie większych gospodarstw, ubezpieczenia na starość robotników rolnych. Celem jego działalności było ustawiczne podnoszenie świadomości chłopów.

Mimo ciężkiej pracy społeczno-politycznej znajduje czas na życie prywatne. Żeni się trzykrotnie. Mimo wielu obowiązków rodzinnych podejmuje działalność społeczną, w ramach której pomaga zakładać Kółka Rolnicze, zabiega o założenie gimnazjum w Nowym Targu , zakłada wiejskie biblioteki i Rolnicze Kasy Pożyczkowe, zajmuje się klęskami powodzi, wyniszczeniami lasów i koniecznością ich zalesienia.  W swoich przemówieniach podnosi kwestię ochrony polskiej przyrody, przyczyniając się tym samym do podniesienia świadomości społecznej o konieczności szanowania jej.

  Kiedy grudniu 1914 r. wybucha wojna , a do Nowego Sącza wkroczyła armia rosyjska, pozostał w Świniarsku, mimo propozycji władz by wyjechał. Po przesunięciu frontu z powrotem na wschód , brał czynny udział w komitetach pomocy ofiarom wojny.

   Po odzyskaniu niepodległości, 26 stycznia1919 r. na ziemiach polskich odbyły się pierwsze demokratyczne wybory do Sejmu Ustawodawczego. Jan Potoczek wszedł w jego skład jako kandydat Stronnictwa Katolicko Ludowego. Będąc posłem, dał się poznać jako ten, dla którego sprawy nurtujące polską wieś nie są mu obojętne. W swoich wystąpieniach apelował o doraźną pomoc dla wsi, rozbudowę sieci szkół wiejskich. Przypomniał o daninie krwi przelanej przez chłopów w walkach o niepodległość.  Franciszek Potoczek wspominał, mówiąc: ,, Naczelnik Państwa śp. Józef Piłsudski otwierał posiedzenie Sejmu Ustawodawczego, przyjmował wszystkich posłów, witając się ze śp. Janem Potoczkiem, gratulował mu wystąpienia w Sejmie”.

   Życie Jana Potoczka nie było łatwe, jednak nigdy nie stracił wiary w to, że Polska odzyska niepodległość.  Zmarł 3 grudnia 1941r. Pochowany został na cmentarzu w Nowym Sączu przy ul św. Heleny.

   Jan Potoczek swoją działalnością społeczną udowodnił, że różne mogą być ,,drogi do wolności.” Dzięki takim ludziom możemy rozkoszować się niepodległością jako dobrem wspólnym.

   W artykule skupiłam się na działalności społecznikowskiej Jana Potoczka, ale nie można pominąć jego pracy na polu politycznym. W 1889r. zostaje wybrany Przewodniczącym Komitetu Wyborczego w Chełmcu.  Ogromnym sukcesem jest zostanie posłem do parlamentu austriackiego, co miało miejsce w 1891r. Za sprawą braci Potoczków 3 lipca1893r. W Nowym Sączu odbywa się pierwsze, założycielskie zebranie Związku Stronnictwa Chłopskiego- jedynej wówczas organizacji politycznej chłopów na ziemiach polskich. Innym polem działalności politycznej Jana Potoczka była praca w Sejmie Krajowym i Radzie Państwa. Domagał się polepszenia bytu mieszkańców wsi . Walczył też z ustawodawstwem dyskryminującym lud. W trakcie swojej ponad dwudziestoletniej działalności parlamentarnej zgłaszał projekty ustaw, wnioski , interpelacje dotyczące zagadnień agrarnych, oświaty, autonomii, reformy wyborczej. Należy też wspomnieć, że stoczył wielką batalię o trzeźwość narody, domagając się likwidacji karczm. Ukoronowaniem jego działań polityczno-społecznych było zdobycie mandatu poselskiego do Sejmu Ustawodawczego - 1919r.  

Do dzisiaj działają: Stowarzyszenie Sołtysów Ziemi Sądeckiej, Kasy Wzajemnej Pomocy oraz kółka rolnicze. Wszystkie te podmioty powstały z inicjatywy Jana Potoczka. Fundacja Sądecka przyznaje Stypendia Braci Potoczków, które mają na celu wspieranie nauki zdolnej młodzieży wiejskiej, znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej. Celem fundacji jest również promowanie młodych talentów. 

Do dzisiaj w Rdziostowie stoi jego rodzinny dom, a Szkoła Podstawowa nosi im. Braci Potoczków. Dom w Świniarsku, w którym mieszkał ze swoją trzecią żoną i dziećmi, w 1939r. po wejściu Niemców do Świniarska został doszczętnie spalony. Spłonęły również gromadzone przez niego pamiątki, pisma, dokumenty dotyczące jego działalności polityczno-społecznej, które zamierzał wydać.  Synom Jana Potoczka udało się odbudować skromny dom. W Świniarsku do dzisiaj mieszkają krewni. W Nowym Sączu przy ul. Heleny na cmentarzy jest jego grobowiec. W kościółku na cmentarzu po prawej stronie w nawie bocznej znajduje się tablica poświęcona jego pamięci.  Przy ul. Barbackiego obok Fundacji Sądeckiej rośnie drzewko pamięci Jana Potoczka posadzone przez uczniów SP nr3 im Jana Kochanowskiego w Nowym Sączu, którzy zdobyli mandaty poselskie na XXIV Sesję Sejmu Dzieci i Młodzieży. Drzewko zostało posadzone w 100 rocznicę odzyskania wolności.

„Jego życie upływało w ciężkich warunkach, nigdy jednak nie stracił wiary w naród i nadziei w odzyskanie niepodległości, umacniał swą rodzinę i znajomych w tym przekonaniu”- tak o swoim ojcu mówił, cytowany wcześniej syn Franciszek.

 

Bibliografia:

Przedstawione informacje zostały zaczerpnięte z życiorysu sporządzonego na podstawie wspomnień, nieżyjącego już, mgr. Franciszka Potoczka, syna Jana, zapisane zimą 1977roku.  Życiorys znajduje się wraz z innymi załącznikami w maszynopisie pracy magisterskiej pt. „Działalność polityczno- społeczna braci Stanisława i Jana Potoczków”, polskiego historyka, badacza dziejów XIX i XX wieku, prof. dr hab.. Jana Konefała.  Praca powstała na Sekcji Historii KUL-u w 1977 r. pod kierunkiem Prof. Ryszarda Bendera.

Konefał Jan – Potoczek Jan, w: Słownik Biograficzny Katolicyzmu Społecznego w Polsce, t. II, s. 203-204, Lublin1994

 


Inne artykuły

zdj bohaterzy2

Projekt

„Śladem sądeckich społeczników

w drodze do niepodległej"

dofinansowany jest ze środków

Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich”

 

 FIO logo

 

Projekt organizowany przez
Fundację Centrum Edukacji Mobilnej

logo Fundacja Centrum Edukacji Mobilnej

  

Projekt "Ślady bohaterów"

dofinansowano ze środków

Muzeum Historii Polski w Warszawie

w ramach Programu „Patriotyzm Jutra”
 

czarny kwadrat oficjalny pomn

 

PJ RGB pomn