Sądecczyzna – z czego powinniśmy być dumni – jest kolebką ruchu ludowego w Polsce. Warto o tym przypomnieć w 100-lecie odzyskania niepodległości, gdyż jego znaczenie dla podnoszenia świadomości chłopów, podjęcia walki o swoje prawa i wreszcie skupienia wokół spraw ogólnonarodowych, miało bezpośredni związek z ich późniejszym zaangażowaniem do działań niepodległościowych i aktywnością w wolnej Polsce.

Myśl powstania pierwszej chłopskiej organizacji politycznej narodziła się 7 sierpnia 1892 r. na zebraniu ponad 20 wójtów i kilku gospodarzy w gospodarstwie przy ulicy Dunajcowej we wsi Chełmiec (obecnie osiedle Helena). Do opracowania statutu i programu związku zobligowano Stanisława i Jana Potoczków, którzy świadomi wagi powierzonego zadania posiłkowali się uwagami bardziej doświadczonych działaczy m.in. Narcyza Sikorskiego i ks. Stanisława Stojałowskiego. Od początku dało się zauważyć pewne rozbieżności między księdzem a wymienionymi, co do wizji powstającej organizacji, których podłożem były względy zarówno ambicjonalne, jak i ideowe – ale o tym później[1].

Władze austriackie mając świadomość znaczenia legalizacji partii politycznej reprezentującej interesy chłopów, czyniły przeszkody w zatwierdzeniu statutu ZSCh. Trzykrotnie go odrzucały i dopiero w lutym 1893 r. po naniesieniu ostatecznych poprawek, statut został zatwierdzony. 5 kwietnia 1893 r. bracia Potoczkowie wraz z Józefem Jurczakiem odebrali go ze Starostwa Powiatowego w Nowym Sączu, a 3 lipca 1893 r. odbyło się I Walne Zgromadzenie na którym wybrano władze i przyjęto dokumenty programowe[2]. W skład ośmioosobowego zarządu weszli: Stanisław Potoczek (prezes), Jan Potoczek (sekretarz), Józef Chrzanowski z Siedlec, Tomasz Ciągło z Podegrodzia, Józef Maciuszek z Opalonek, Jan Myjak z Zagorzyna, Stanisław Uryga z Limanowej i ks. Stanisław Stojałowski.

 

Organizacja stawiała sobie za cele wzmacnianie świadomości i obronę przysługujących praw obywatelskich, wzajemną pomoc, zmniejszenie opłat i podatków, ułatwienie nabywania i powiększania gospodarstw. Związek silnie akcentował postępowanie zgodne z zasadami wiary chrześcijańskiej i nauczaniem Kościoła katolickiego. Realizację programu miała gwarantować silna reprezentacja chłopów w organach przedstawicielskich, stąd jednym z głównych działań były wiece i spotkania z wyborcami poprzedzające wybory do reprezentacji powiatowej (rada powiatowa, wydział powiatowy), Sejmu Krajowego, Rady Państwa. Stąd aktywność ZSCh szła w parze z aktywnością włościańskich komitetów wyborczych.

Chłopi zyskali tym samym organizację, która gromadziła ich wokół wspólnych spraw chłopskich, dzięki której mogli czuć jedność i siłę w walce o swe prawa. W krótkim czasie związek zasiliło ponad 1000 członków, a na organizowane wiece przychodziły tłumy ludzi. Choć siedziba związku mieściła się w Nowym Sączu, swym zasięgiem objął tereny całej Galicji Zachodniej. Najwięcej członków stanowiły osoby z powiatów: Nowy Sącz, Jarosław, Limanowa[3].

Organem prasowym w pierwszym półroczu działalności stronnictwa były za zgodą ks. Stojałowskiego czasopisma „Wieniec” i „Pszczółka”. Od 1894 r. do 1908 r. stronnictwo wydawało własne pismo „Związek Chłopski”, którego łącznie ukazało się 500 numerów (wychodziło 3 razy w miesiącu) z nakładem sięgającym w szczytowym okresie ok. 3000 egzemplarzy[4].

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na rozejście się dróg ks. Stojałowskiego z ZSCh, które uwidacznia istotne na tym etapie ruchu chłopskiego, różnice ideowe. Już przy tworzenia statutu stronnictwa, ks. Stojałowski miał inny pomysł na nazwę i koncepcję organizacji – chciał, by nie ograniczała się do wsi, a otwarta była na inne warstwy społeczne. Korelowało to z propagowaną na łamach „Wieńca” i „Pszczółki” zasadą solidaryzmu narodowego i hasłem: z polską szlachtą, polski lud, stawiającą ziemian w roli przewodników dla nieuświadomionych narodowo i politycznie chłopów. Zgodnie z tą zasadą w trakcie kampanii wyborczych odwodzono wręcz chłopów od głosowania na kandydatów-włościan, uważając że nie mają właściwego przygotowania i staną się przez to przedmiotem manipulacji, działając na szkodę wyborców[5]. Braciom Potoczkom i tworzonej przez nich organizacji o wiele bliższe było hasło „chłopi wybierajcie chłopa”. Stąd najprawdopodobniej wykorzystano pobyt księdza w więzieniu opracowując ostatecznie przyjęty statut i wybierając nazwę organizacji nadającą jej chłopski charakter.

Po okresie aktywnego działania w latach 1893 – 1903, Związek Stronnictwa Chłopskiego zaczął tracić swoje wpływy, co wynikało m.in. z rosnącego znaczenie działającego od 1895 r. Stronnictwa Ludowego, przekształconego w 1903 r. w Polskie Stronnictwo Ludowe. W 1908 r. zaprzestano wydawania „Związku Chłopskiego”, a w październiku tego samego roku prezes stronnictwa Stanisław Potoczek wstąpił do PSL. Oznaczało to faktyczne zakończenie działalności Związku Stronnictwa Chłopskiego.

Związek Stronnictwa Chłopskiego, pierwsza chłopska partia polityczna na ziemiach polskich, mimo zakończenia działalności w 1908 r. stanowi ważne ogniwo w historii rodzącego się w tym czasie ruchu ludowego. Oprócz artykulacji i bronienia doraźnych interesów chłopów, działania związku były kolejnym krokiem do powstania na przełomie XIX i XX wieku nowoczesnego narodu polskiego, który tworzyli i z którym identyfikowali się również chłopi. Trzeba pamiętać, że jeszcze pół wieku wcześniej chłopi identyfikowali sprawę Polską ze sprawą szlachty, w której widzieli (poniekąd słusznie) swojego ciemiężyciela. Wykorzystywali to umiejętnie zaborcy (Rabacja Galicyjska, 1846 r.), propagując wizerunek szlachcica - wroga chłopów, a cesarza jako ich opiekuna i dobroczyńcę. W takich warunkach nie mogło być mowy o masowym udziale chłopów w walkach narodowowyzwoleńczych.

Umiano jednak wykorzystać zapoczątkowany w 1861 okres autonomii galicyjskiej, dającej możliwość wybierania chłopom swoich reprezentantów do władz. Rozpoczął się proces szybkiego rozbudzania świadomości na wsi. Sądecczyzna, dzięki ZSCh stała się kolebką tych działań.

Gdy pojawiła się korzystna sytuacja międzynarodowa i szansa na odzyskanie wolności (1914 – 1918), chłopi identyfikowali się już odradzającą się Polską.

Pierwszą chłopską organizację polityczną na ziemiach polskich upamiętnia dziś tablica na domu przy ulicy Dunajcowej, gdzie 7 sierpnia 1892 podjęto decyzję o zorganizowaniu ZSCh:

„W tym domu sto lat temu powstała myśl zorganizowania Związku Stronnictwa Chłopskiego”.

 


[1] W. Potoniec, Opracowanie i zatwierdzenie statutu Związku Stronnictwa Chłopskiego, „Rocznik Sądecki”, 1994, t.22, s. 99–102.

[2] J. Potoczek, Statut i program Związku Stronnictwa Chłopskiego, „Rocznik Sądecki”, 1993, t.21, s. 127–136.

[3] J. Hampel, Działalność Związku Stronnictwa Chłopskiego (1893 - 1908)., „Rocznik Sądecki”, 1994, t.22, s. 53–66.

[4] F. Potoczek, Działalność Stanisława i Jana Potoczków, „Rocznik Sądecki”, 1994, t.22, s. 91–98.

[5] F. Ziejka, Chłopów galicyjskich drogi do Polski, „Rocznik Sądecki”, 1994, t.22, s. 27–39.


Inne artykuły

zdj bohaterzy2

Projekt

„Śladem sądeckich społeczników

w drodze do niepodległej"

dofinansowany jest ze środków

Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich”

 

 FIO logo

 

Projekt organizowany przez
Fundację Centrum Edukacji Mobilnej

logo Fundacja Centrum Edukacji Mobilnej

  

Projekt "Ślady bohaterów"

dofinansowano ze środków

Muzeum Historii Polski w Warszawie

w ramach Programu „Patriotyzm Jutra”
 

czarny kwadrat oficjalny pomn

 

PJ RGB pomn